اين مسأله را به شكل خاصى تقرير كرده‌اند . بوعلى سينا در اينجا يك حرف خيلى خوب و شيرين و زيبايى دارد كه بعد ملّاصدرا و ديگران همان حرف او را نقل كرده‌اند و چيزهايى هم به آن اضافه كرده‌اند . خلاصهء حرفش اين است : مقصود ما از اهل شقاوت و اهل عذاب چه كسانى هستند ؟ اگر مقصود همهء مردمى باشد كه به نوعى عذاب مىكشند ولو در برزخ ، و بعد در قيامت پاك مىشوند يا قبل از تمام شدن حساب ، يا حتى به جهنم مىروند ولى بعد آزاد و خلاص مىشوند ، [ به عبارت ديگر ] اگر مقصود از اهل نعيم كسانى است كه به هيچ وجه هيچ عذابى نمىكشند ، از همان لحظه‌اى كه از اين دنيا مىروند غرق در نعيم‌اند الىالابد ، و اهل عذاب يعنى كسانى كه به نوعى ولو در وقت مردن ، ولو در عالم برزخ عذاب مىكشند ، مىشود گفت اكثريت مردم اهل عذابند يعنى به نوعى رنج را خواهند چشيد . ولى اين حساب درست نيست ، عاقبت را بايد سنجيد . اگر ما عاقبت را بخواهيم بسنجيم اكثريت مردم در نهايت امر اهل نجات هستند منتها گروهى از اوّل اهل نجاتند ، گروهى عذاب مختصرى مىكشند ( ممكن است كه همان قبض روحشان پاك‌كننده‌شان بشود و بعد از قبض روح كارشان صاف است ) ، عده‌اى ممكن است در همان ابتداى عالم برزخ كارشان حل شود ، عده‌اى ممكن است در تمام عالم برزخ گرفتارى داشته باشند بعد كارشان حل شود ، عده‌اى ممكن است در قيامت گرفتارى داشته باشند بعد كارشان حل شود - چون خود قرآن سخن از معذّبهايى كه در نهايت امر نجات پيدا مىكنند آورده است - و آنهايى كه خيلى گرفتار هستند « لابِثينَ فيها احْقاباً » « 1 » ولى بعد از احقاب نجات پيدا مىكنند . حتى كسانى كه استحقاق عذاب مخلّد دارند زياد هستند ولى مغفرت الهى شامل حال افراد مىشود و شايد آنهايى كه در عذاب مخلد باقى مىمانند خيلى قليل باشند . بوعلى حرفش اين است كه سعادت اخروى و معنوى يا به عبارت ديگر سلامت روحى و معنوى درست مانند سلامت جسم و مانند زيبايى جسم است . مىگويد همانطور كه در ميان مردم زيباى زيبا كم است ، زشت زشت هم كه نفرت آور باشد كم است ، اكثريت مردم متوسطِ ميان زشت و زيبا هستند يعنى نه زيباى مطلق‌اند نه زشت مطلق ، [ همين طور در ميان مردم افرادى كه از نظر روحى و معنوى

--> ( 1 ) . نبأ / 23 .